Havuzda klor koymak yetmez: pH yanlışsa dezenfektan çalışmıyordur

Dünya Sağlık Örgütü’nün yüzme havuzları kılavuzuna göre, suya klor gazı ya da hipoklorit eklendiğinde hipokloröz asit (HOCl) oluşur. Hipokloröz asit suda H⁺ ve OCl⁻ (hipoklorit iyonu) olarak ayrışır.

Ayrışmanın derecesi pH’a — ve çok daha az ölçüde sıcaklığa — bağlıdır. pH 6’nın altında ayrışma en azdır; pH 6,5–8,5 aralığında ise ayrışmamış hipokloröz asitten neredeyse tam ayrışmaya doğru bir geçiş olur.

Ve belirleyici cümle: hipokloröz asit, hipoklorit iyonundan çok daha güçlü bir dezenfektandır. Bu yüzden aynı “serbest klor 1,5 mg/l” değeri, pH 7,2’de ve pH 8,2’de aynı korumayı sağlamaz.

WHO’ya göre havuz suyunun pH değeri, etkin dezenfeksiyon ve koagülasyonu sağlamak, havuz yapısına zarar vermemek ve kullanıcı konforu için kontrol edilmelidir. Önerilen aralık: klorlu dezenfektanlar için 7,2–7,8, brom bazlı ve klor dışı süreçler için 7,2–8,0.

Serbest klor için WHO, kabul edilebilir düzeylerin yerel olarak belirlenmesini öneriyor; ancak halka açık ve yarı açık havuzlarda 3 mg/l’yi aşmamalı, jakuzilerde 5 mg/l’yi aşmamalıdır.

WHO ayrıca havuz suyunun mikrobiyolojik parametreler için izlenmesi gerektiğini söylüyor: heterotrofik plak sayımı, termotolerant koliform ya da E. coli, Pseudomonas aeruginosa ve Legionella.

Alkalinite tek başına bir sağlık parametresi değildir; pH’ın kararlılığını belirler. WHO’nun tanımıyla alkalinite, suda çözünmüş alkali tuzların ölçüsüdür: “Alkalinite ne kadar yüksekse, su dezenfektan dozundaki ve pH düzeltme kimyasallarındaki değişikliklere karşı büyük pH değişimlerine o kadar dirençlidir.”

Ama fazlası da sorundur: WHO, alkalinite çok yüksekse pH ayarının zorlaşabileceğini belirtiyor. Yani hedef “ne kadar çok o kadar iyi” değil, bir aralıkta tutmaktır.

Kataloğumuzdaki M alkalinite, P alkalinite ve toplam alkalinite aynı titrasyonun farklı dönüm noktalarıdır; birlikte suyun tampon kapasitesini tarif ederler.

Sıcaklık üç şeyi aynı anda etkiler: dezenfektanın davranışını, mikroorganizmaların üreme hızını ve kullanıcı konforunu. Yüzme Havuzlarının Tabi Olacağı Sağlık Esasları ve Şartları Hakkında Yönetmelik, Ek-2’de sıcaklığı sayısal olarak tanımlar: kapalı havuzda 26–28 °C, açık havuzda 26–38 °C.

Aynı ek renk ve bulanıklık için de değer verir: renk Pt/Co olarak 10 birim, bulanıklık SiO₂ veya Jackson birimi olarak 5 birim.

Yönetmelik ayrıca serbest klor ölçümlerinin havuz mahallinde yapılmasını şart koşuyor — numune laboratuvara gelene kadar klor değeri değişeceği için.

Yönetmelik havuz suyunda pH için 6,5 – 7,8 aralığını tanımlar; raporda uygunluk bu aralığa göre verilir. Yukarıda anlatılan 7,2 – 7,8 aralığı ise yönetmeliğin değil, klorun kimyasının dayattığı aralıktır: pH yükseldikçe hipokloröz asit oranı düşer ve aynı serbest klor değeri daha az koruma sağlar.

Yani pH 6,8 ölçülen bir havuz yönetmeliğe uygundur, ama klorun etkinliği açısından ideal pencerenin dışındadır. İki bilgi birbirinin yerine geçmez; rapor uygunluğu söyler, kimya ise suyun o gün ne kadar korunduğunu.

Alkalinite bu tablonun tamponudur ve yönetmelikte 30 – 180 mg/L CaCO₃ olarak sınırlanmıştır. Alkalinite düşükse pH gün içinde savrulur; yüksekse pH’yi aşağı çekmek zorlaşır. Bağlı klor için sınır en çok 0,2 mg/L’dir — havuzun o keskin “klor kokusu” aslında serbest klorun değil, bağlı klorun işaretidir.