Nitrat, nitrit ve amonyum: biberonla beslenen bebeğin suyu neden ayrı bir mesele?

WHO’nun içme suyu kılavuzuna göre nitrat, tarımsal faaliyet sonucu hem yüzey suyuna hem yeraltı suyuna ulaşabiliyor: inorganik azotlu gübre ve gübrenin aşırı uygulanması, atık su bertarafı ve insan ile hayvan dışkısındaki azotlu atık ürünlerin oksidasyonu — septik tanklar dâhil.

Nitrit ise indirgen bir ortam olmadıkça genellikle yüksek derişimlerde bulunmuyor. Nitratın mikrobiyal indirgenmesiyle oluşabiliyor. Ayrıca dağıtım borularında da kimyasal olarak oluşabiliyor: galvanizli çelik borularda nitrat içeren ve oksijeni az içme suyunun durgun kalması hâlinde Nitrosomonas bakterileri aracılığıyla.

Ve amonyumun rolü tam burada: WHO’ya göre dağıtım sistemine giren aşırı serbest amonyak, nitrifikasyona ve içme suyunda nitrat ile nitritin artmasına yol açabilir. Bu yüzden üç parametre birlikte ölçülür.

WHO’nun değerleri ve gerekçeleri açık:

Nitrat: 50 mg/l (nitrat iyonu olarak) — en duyarlı alt grup olan biberonla beslenen bebeklerde methemoglobinemi ve tiroid etkilerine karşı koruyucu olmak üzere ve dolayısıyla diğer nüfus gruplarını da korumak üzere.

Nitrit: 3 mg/l (nitrit iyonu olarak) — hem içsel hem dışsal kaynaklardan gelen nitritin en duyarlı alt grup olan biberonla beslenen bebeklerde yol açtığı methemoglobinemiye karşı koruyucu olmak üzere.

İkisi birlikte: nitrat ve nitritin her birinin derişiminin kendi kılavuz değerine oranlarının toplamı 1’i aşmamalıdır. Yani her biri tek başına sınırın altındayken bile ikisi birlikte sınırı aşabilir.

İki nedenden. Birincisi, bağırsak bakterileri nitratı nitrite çeviriyor; nitrit hemoglobine bağlanarak methemoglobinemiye yol açıyor. İkincisi, methemoglobini geri indirgeyen NADH bağımlı methemoglobin redüktaz enziminin miktarı ve etkinliği bebeklerde yaklaşık altı aya kadar yetersiz.

Buna bir de maruziyet payı ekleniyor: WHO’ya göre genel nüfus için nitrat ve nitritin en önemli kaynağı beslenmedir — sebzeler ve etteki nitrit koruyucusu. Ancak biberonla beslenen bebeklerde içme suyu, nitrat ve nitrit maruziyetinin başlıca dış kaynağı olabilir.

Yukarıdaki değerler Dünya Sağlık Örgütü’nün kılavuz değerleridir. Türkiye’de bir içme ve kullanma suyu numunesi ise İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik’in Ek-1’indeki değerlere göre değerlendirilir; raporunuzdaki “yönetmelik değeri” sütununda bu sayılar görünür.

İkisi her parametrede aynı değil. Nitratta örtüşürler: her ikisi de 50 mg/L. Nitritte ise ayrışırlar — WHO’nun uzun süreli maruziyet için verdiği kılavuz değer 3 mg/l iken, yönetmeliğin musluk suyu için koyduğu sınır 0,50 mg/L’dir. Yani yönetmelik altı kat daha sıkıdır ve raporda geçerli olan odur.

Amonyum yönetmelikte gösterge parametresi olarak yer alır ve sınırı 0,50 mg/L’dir. Gösterge parametresi, tek başına sağlık riski tanımlamaz; aşıldığında suyun kaynağında veya arıtımında bir sorun olduğunu işaret eder — azot zincirinin en taze ucu olduğu için de erken uyarı değeri yüksektir.

Nitrat ve nitritin oranlarının toplamının 1’i aşmaması kuralı yönetmelikte de vardır; ancak su arıtma işlemi için tanımlanmıştır ve aynı notta arıtma tesisi çıkışında nitrit için 0,10 mg/L değerine uyulması istenir.